Ανθρωπισμός και Διαφωτισμός (Β' ΓΕΛ)

Ιστορία του Μεσαιωνικού και του Νεότερου Κόσμου

Β' Γενικού Λυκείου

Αναγέννηση και Ανθρωπισμός/Διαφωτισμός

Α. Αναγέννηση και Ανθρωπισμός

1. Ορισμός: Τι είναι η Αναγέννηση;

• Τι; Πνευματική κίνηση
• Πότε; 15ος - 16ος αιώνας
• Πώς; Αναβίωση κλασικής αρχαιότητας
• Χαρακτηριστικά: α. απελευθέρωση ανθρώπινου πνεύματος

β. όχι στη μονομερή θρησκευτική σκέψη του Μεσαίωνα

γ. Νέα φιλελεύθερη, δημιουργική και ερευνητική νοοτροπία

δ. στροφή προς το μέλλον

2. Οι νέοι δρόμοι δημιουργίας

• Πού; Σε πλούσιες ιταλικές πόλεις (Φλωρεντία, Βενετία, Ρώμη)
• Ποιοι χρηματοδοτούν; Φιλόδοξοι αστοί και φιλόμουσοι ηγεμόνες (π.χ. Μέδικοι)
• Ανάπτυξη των τεχνών, της επιστήμης και της λογοτεχνίας με επίκεντρο τον Ανθρωπο

3. Το κίνημα του Ανθρωπισμού

• Επιστροφή στις αρχές της ελληνορωμαϊκής γραμματείας (μελέτη και διάδοση αυτών των κειμένων)
• Είχε ξαναγίνει στο παρελθόν, αλλά μόνο σε θεωρητικό επίπεδο
• Καινοτομία αυτής της περιόδου: πρακτική αξιοποίηση της κλασικής γραμματείας για θεμελίωση σύγχρονου κόσμου
• Πρόδρομοι Ανθρωπισμού: Δάντης, Πετράρχης, Βοκκάκιος

4.Τι είναι ο καθολικός άνθρωπος (homo universalis);

• Δημιουργικότητα, δραστηριότητα
• Πίστη στις δυνάμεις του Ανθρώπου
• Ελευθερία και ευθύνη για τη διαμόρφωση του κόσμου

5. Η συμβολή των Ελλήνων λογίων

• Μεταναστεύουν στην Ιταλία πριν και μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)
• Διδάσκουν ελληνική γραμματεία σε πανεπιστήμια
• Προωθούν τις ανθρωπιστικές σπουδές στη Δύση
• Συλλέγουν και διασώζουν αρχαία χειρόγραφα (Μαρκιανή & Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη)
• Βασικές προσωπικότητες: Μανουήλ Χρυσολωράς, Γεώργιος Γεμιστός (Πλήθων), Βησσαρίων

6. Νέα αντίληψη για την αγωγή & την επιστήμη

• Ο άνθρωπος διαμορφώνεται μέσω της εκπαίδευσης (Έρασμος: «Οι άνθρωποι δε γεννιούνται, αλλά γίνονται»)
• Διεπιστημονική γνώση: γλώσσες, μαθηματικά, φυσικές επιστήμες, μουσική
• Παρατήρηση, πείραμα και εμπειρία ως βάση της επιστήμης

7. Η τυπογραφία

• Εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο (~1450)
• Μαζική παραγωγή βιβλίων: διάχυση της γνώσης
• Κυρίως σε αστικά κέντρα

Β. Διαφωτισμός

1. Πλαίσιο Διαμόρφωσης του Διαφωτισμού

• Χώρες Δυτικής Ευρώπης:
• Ταχύτατη οικονομική ανάπτυξη και πνευματική πρόοδος.
• Η Αγγλία γίνεται εμπορική και ναυτική δύναμη.
• Επιβολή συνταγματικής μοναρχίας και κοινοβουλευτισμού (Ένδοξη Επανάσταση, 1688).
• Χώρες Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης:
• Παρακολούθηση των εξελίξεων από απόσταση ή παραμονή στο περιθώριο.
• Γαλλία:
• Κρίση απόλυτης μοναρχίας και αμφισβήτηση από την αστική τάξη.
• Κορύφωση της κρίσης με τη Γαλλική Επανάσταση (1789).
• Ιδεολογία Διαφωτισμού (1688-1789):
• Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές.
• Πίστη στην πρόοδο του ανθρώπου και κριτική σκέψη.

2. Ιδέες και Φορείς του Διαφωτισμού

• Φιλόσοφοι και Ιδέες:
• Βολταίρος: Ενάντια στο θρησκευτικό φανατισμό, υπέρ της ανεξιθρησκίας και πνευματικής ανεκτικότητας.
• Τζον Λοκ: Κοινωνικό συμβόλαιο και δικαίωμα αντίστασης.
• Μοντεσκιέ: Διάκριση των εξουσιών (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική) για αποτροπή αυταρχισμού.
• Ρουσσό: Ελευθερία και ισότητα, επιστροφή σε πιο δίκαιη κοινωνία χωρίς κοινωνική ανισότητα.
• Κοινωνικές Μεταρρυθμίσεις:
• Μπεκαρία: Εξανθρωπισμός της ποινικής δικαιοσύνης.
• Κατάργηση της δουλείας.

3. Διάδοση των Ιδεών του Διαφωτισμού

• Κέντρα διάδοσης:
• Εφημερίδες, βιβλία, Εγκυκλοπαίδειες (Βολταίρος, Ντιντερό), σαλόνια, επιστημονικές ακαδημίες.
• Περιοχές Διάδοσης:
• Διαφωτιστές ταξίδευαν, προσκεκλημένοι από «φωτισμένες» ηγεμονίες (π.χ. Φρειδερίκος Β' της Πρωσίας).

• Γλωσσική και κοινωνική επανάσταση

o Διαφοροποίηση σημασίας λέξεων και ανάδυση νέων λέξεων στην καθημερινή χρήση (π.χ. κράτος, κοινωνία, ευτυχία κ.λπ.)

o Συμβολή των λεξικών

4. Επιδράσεις του Διαφωτισμού

• Ευρώπη και Αμερική:
• Αμερικανική Διακήρυξη Ανεξαρτησίας (1776): Επίδραση Λοκ.
• Αμερικανικό Σύνταγμα (1787): Επίδραση Μοντεσκιέ.
• Γαλλική Επανάσταση (1789): Επίδραση Ρουσσό.
• Ελλάδα:
• Διαφωτισμός μέσω παροικιών και με καθυστέρηση λόγω Τουρκοκρατίας.
• Δημιουργία Νεοελληνικού Διαφωτισμού (1750-1821).
• Ιδέες: Ελευθερία, δικαιοσύνη, ανεξιθρησκία, επιστήμη.

5. Εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

• Ρήγας Βελεστινλής:
• Μεταφράζει κείμενα για να εξοικειώσει τους Έλληνες με έργα του ορθού λόγου
• φτιάχνει χάρτες με πατριωτικό περιεχόμενο.
• οραματίζεται κοινή επανάσταση των Βαλκανίων.
• Αδαμάντιος Κοραής:
• υποστηρίζει την παιδεία και τη μετάδοση των δυτικών αξιών στους Έλληνες.
• απορρίπτει τις ακρότητες: "μέση οδός"
• Βούλγαρις, Μοισιόδαξ, Καταρτζής, Φιλιππίδης, Κωνσταντάς, Ανώνυμος Έλλην κ.α.